نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران
2 استاد، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران
3 استادیار، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران
چکیده
با توجه به نقش حیاتی مؤلفههای اجتماعی-فرهنگی و روانشناختی، این ابعاد کمتر بهصورت جامع و نظاممند موردپژوهش قرارگرفتهاند. با توجه به اهمیت فزاینده ارتقای کیفیت زندگی کودکان، طراحی محلههای پایدار با رویکرد دوستدارکودک اهمیت ویژهای یافته است. این پژوهش باهدف تبیین و اولویتبندی مؤلفههای اجتماعی-فرهنگی و روانشناختی محلههای پایدار با رویکرد دوستدارکودک و ارائه الگویی کاربردی در این حوزه و بهصورت کیفی، با روش توصیفی و با استدلال منطقی انجامشده است؛ در ابتدا با مرور نظاممند متون علمی و منابع معتبر داخلی و بینالمللی، مؤلفههای مرتبط شناسایی شدند. سپس با استفاده از روش AHP و ازنظر 20 نفر از نخبگان مؤلفهها اولویتبندی شد. درنهایت از طریق مقایسه تطبیقی نتایج، مؤلفههای کلیدی در سه مقیاس کلانشهری، شهرهای میانی و شهرهای کوچک معرفی شدند. نتایج پژوهش نشان داد مؤلفههای اجتماعی-فرهنگی محله پایدار با رویکرد دوستدارکودک شامل آموزش، عدالت، تعامل و مشارکت، دسترسی، رفاه و کیفیت زندگی، انسجام، هویت و حس تعلق، مسئولیت، رویدادمداری، تنوع، ایمنی و امنیت و مؤلفههای روانشناختی نیز شامل ادراک روانی از فضا و محیط، سلامت روانی و عاطفی، تعاملات روانی-اجتماعی، حمایت روانی و اجتماعی، تابآوری روانی ، تحریک ذهنی و یادگیری خلاق، احساس تعلق و معنا و رشد فردی و شخصیتی میباشند که با توجه به نیازهای کودک بازتعریف شدند. این ابعاد به ارتقای کیفیت زندگی کودکان کمک کرده و بستر شکلگیری محلههایی امن برای رشد آنها را فراهم میسازد. الگوی ارائهشده میتواند ابزاری راهبردی برای سیاستگذاران، برنامهریزان و طراحان شهری باشد تا در فرآیند تصمیمگیری به نیازهای کودکان توجه داشته باشند و توسعه پایدار را تحقق بخشند.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
Explaining and Prioritizing Socio-Cultural and Psychological Components of a Sustainable Neighborhood with a Child-Friendly Approach
نویسندگان [English]
- Reyhaneh Ashtiyani 1
- Mostafa Behzadfar 2
- Seyed-Majid Mofidi-Shemirani 3
1 PhD Student, Department of Urban Planning, Faculty of Architecture and Urban Planning, Iran University of Science and Technology, Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Urban planning, Faculty of Architecture and Urban Planning, Iran University of Science & Technology, Tehran,Iran
3 Assistant Professor, Department of Urban planning, Faculty of Architecture and Urban Planning, Iran University of Science & Technology, Tehran,Iran
چکیده [English]
Given the vital role of socio-cultural and psychological components in shaping sustainable neighborhoods, these dimensions have rarely been studied in a comprehensive and systematic manner. With the growing importance of improving the quality of life for children as the future generation, designing sustainable neighborhoods with a child-friendly approach has gained increasing attention. This study aims to identify and prioritize the socio-cultural and psychological components of sustainable child-friendly neighborhoods and to propose a practical framework in this field. Conducted using a qualitative, descriptive method and logical reasoning, the research first employed a systematic review of scientific literature and credible national and international sources to extract relevant components. These components were then prioritized using the Analytic Hierarchy Process (AHP) based on expert input from 20 specialists. Finally, through a comparative analysis, key components were identified at three scales: metropolitan, intermediate, and small cities. The findings indicate that the socio-cultural components include education, justice, interaction and participation, accessibility, well-being and quality of life, cohesion, identity and sense of belonging, responsibility, event-based activities, diversity, and safety and security. The psychological components include spatial and environmental perception, emotional and mental well-being, psycho-social interactions, psychological and social support, psychological resilience, cognitive stimulation and creative learning, sense of belonging and meaning, and personal and character development. These components contribute to enhancing children’s quality of life and support the development of safe environments for their growth. The proposed model serves as a strategic tool for policymakers, planners, and urban designers to integrate children's needs into sustainable development processes.
کلیدواژهها [English]
- Child-Friendly Neighborhood
- Sustainable Neighborhood
- Socio-Cultural Components
- Psychological Components
- آزاده، سید رضا؛ زر بخش، شیرین؛ پرویزی، رضا، و زالی، نادر. (1398)، "تحلیلی بر کیفیت محلههای شهری با تأکید بر مؤلفههای شهر پایدار مطالعه موردی: محله هوسم شهر رودسر"، جغرافیا، 17(61 )، 186-200.
- ابراهیمی، مهدیمحمد؛ محمدی، حدیثه؛ رمضی، میثم و عبدی، علی. (۱۳۹۸). «بازطراحی محله آذربایجان تهران با محوریت شاخصهای مؤثر در امنیت کودکان در فضای شهری (فضای دوستدار کودک) »، فصلنامه مطالعات مدیریت و حسابداری، سال ۵، شماره ۲، صص. ۱۸۷–۲۰۰.
ابهری، نیکو؛ شمسالدینی، علی و عزتپناه، بختیار. (۱۴۰۰). «ارزیابی وضعیت شاخصهای شهر دوستدار کودک و ارتباط آن با دسترسی کودکان به کاربریهای ضروری (موردمطالعه: شهر جهرم)»، مجله پژوهشهای جغرافیای برنامهریزی شهری، سال ۹، شماره ۳، صص. ۸۳۵–۸۵۶.
- اسدزاده، پریا؛ کریمیآذری، امیررضا. (۱۳۹۴). «فضاهای کودک محور با تکیهبر تعامل کودک و فضا»، دومین اجلاس بینالمللی پژوهش در علوم و تکنولوژی ترکیه.
- اقبالمقدم، رؤیا. (۱۳۹۵). «بازطراحی محله عودلاجان با محوریت شاخصهای مؤثر در ایجاد امنیت کودکان در فضاهای شهری (فضاهای دوستدار کودک)»، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه بینالمللی قزوین.
- ایلاقی حسینی، محسن؛ جهانبین، نیما و قاسمی، ایرج. (۱۴۰۱). «بازتعریف مفهوم محله ایرانی در چینش جاهای تازه توسعهیافته شهری مبتنی بر نظریه داده بنیاد»، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، سال ۲۲، شماره ۶۴، صص. ۹۶–۱۱۹.
- باقرزاده، فهیمه و اعظم سپاهی. (۱۳۹۴). «محلات پایدار شهری؛ الگویی جدید در بازساخت مفهوم "محله" در ایران (مطالعه موردی: محله اردام در منطقه ۱۰ شهرداری مشهد)»، مجله جغرافیا و توسعه فضای شهری، سال ۲، شماره ۲، صص. ۳۹–۵۳، پیاپی ۳.
- براتی، سما؛ ذاکرحقیقی، کیانوش و بغدادی، آرش. (۱۴۰۰). «تبیین روابط مؤلفههای تأثیرگذار بر پایداری محلات (مطالعه موردی: محله جوادیه منطقه ۱۶ تهران)»، مطالعات محیطی هفت حصار، سال ۳۷، شماره ۱۰، صص. ۱۵۵–۱۶۷.
- برزگر، صادق؛ قربانی، علیرضا و رضایینوری، طیبه. (۱۳۹۷). «تحلیل پایداری محلههای شهری با تأکید بر شورای اجتماعی محلات (مطالعه موردی: ناحیه دو منطقه یازده شهر مشهد)»، فصلنامه شهر پایدار، سال ۱، شماره ۱، صص. ۱۵–۲۶.
- پروزن، ادریس؛ کرکهآبادی، زینب و ارغان، عباس. (۱۳۹۷). «سنجش شاخصهای توسعه پایدار در جهت شکلگیری توسعه پایدار محلهای در شهر مهاباد»، فصلنامه شهر پایدار، سال ۱، شماره ۱، صص. ۲۷–۴۰.
- پروین، ستار. (۱۴۰۳). «ارزیابی پیامدهای اجتماعی-فرهنگی پروژههای شهری: موردمطالعه پارکلت کتاب خیابان فخر رازی»، فصلنامه برنامهریزی توسعه شهری و منطقهای، سال ۹، شماره ۳۰، صص. ۴۹–۸۵.
- پیرویسیانی، سوگل. (۱۳۹۹). «مقایسه تطبیقی بافتهای ارگانیک و برنامهریزیشده با معیارهای شهر دوستدار کودک (نمونه موردی: محله سر تپوله و شهرک بهاران شهر سنندج)»، پایاننامه کارشناسی ارشد شهرسازی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی.
- تمجیدی، زهرا؛ سعیده زرآبادی، زهرا سادات و حبیب، فرح. (۱۴۰۱). «تحلیل مؤلفههای ارتقاء کیفیت فضاهای شهری کودکان با رویکرد حق به شهر: مطالعه موردی منطقه ۱۲ کلانشهر تهران»، پژوهشهای جغرافیای انسانی، سال ۵۴، شماره ۴، صص. ۱۴۹۱–۱۵۰۹.
- تیموری، ایرج؛ اصغری زمانی، اکبر؛ روستایی، شهریور و کوشش وطن، محمدعلی. (۱۳۹۸). «تحقق توسعه پایدار در قالب مفهوم شهر دوستدار کودک»، دو فصلنامه جامعهشناسی اقتصادی و توسعه، سال ۸، شماره ۱، صص. ۷۹–۱۰۲.
- حاتمینژاد، حسین؛ پوراحمد، احمد؛ زیاری، کرامتالله و حبیبیان، بهار. (۱۳۹۷). «بررسی تأثیر مؤلفههای کالبدی بر دلبستگی مکانی در راستای تحقق محله پایدار (مطالعه موردی: شهر اهواز)»، معماری و شهر پایدار، سال ۶، شماره ۲، صص. ۶۵–۸۳.
- حسینی، سید کمال؛ موسی کاظمی، سید مهدی و هوشیار، حسن. (۱۳۹۹). «سنجش میزان پایداری و تحلیل عوامل مؤثر بر دستیابی به توسعه پایدار در محلات شهری (نمونه موردی: شهر مهاباد)»، فصلنامه جغرافیا (برنامهریزی منطقهای)، سال ۱۰، شماره ۲، صص. ۴۷۱–۴۹۱.
- جمعهپور، محمود و مخلصیان، سپیده. (۱۳۹۶). «سطح پایداری محلهای و رابطۀ آن با توسعه اجتماعی در محله نازیآباد تهران»، پژوهشهای جغرافیای انسانی، سال ۴۹، شماره ۲، صص. ۴۱۱–۴۲۵.
- جمعهپور، محمود؛ اتحاد، سیده شبناز و نوریان، فرشاد. (۱۳۹۷). «بومیسازی الگوی شهر اکولوژیک بر اساس آیندهپژوهی سناریومبنا (نمونه موردی: شهر بجنورد)»، فصلنامه برنامهریزی توسعه شهری و منطقهای، سال ۳، شماره ۷، صص. ۱–۳۰.
- خوارزمی، امیدعلی؛ جوهری، لیلا و خوارزمی، امیرعلی. (۱۳۹۹). «ارزیابی شاخصهای شهر دوستدار کودک در کلانشهر مشهد»، جغرافیای اجتماعی شهری، سال ۷، شماره ۱، صص. ۱۹۱–۲۱۰، پیاپی ۱۶.
- رشید کلویر، حجتالله؛ کریمیآذری، امیررضا و پوررضا، سید هادی. (۱۳۹۹). «ارزیابی ایجاد مؤلفههای شهر دوستدار کودک در شهر بندرانزلی»، دانش شهرسازی، سال ۴، شماره ۲، صص. ۵۱–۶۵.
- روستایی، شهریور و کوهی قولقاسم، فریبا. (۱۴۰۰). «تحلیلی بر زیستپذیری شهری برای کودکان با رویکرد سناریونویسی (مطالعه موردی: منطقه ۳ شهرداری تبریز)»، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، سال ۲۱، شماره ۶، صص. ۴۲۱–۴۴۰.
- رحمانی سلطانیه، امیر. (۱۳۹۶). «بازآفرینی شهری با رویکرد طراحی محله پایدار (نمونه موردی: محله آخوند قزوین)»، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بینالمللی امام خمینی قزوین.
- زنگنه، مهدی؛ حسینی، سید هادی و مرادپور، ملیحه. (۱۴۰۲). «ارزیابی معیارهای شهر دوستدار کودک در شهرهای جدید (موردمطالعه: شهر جدید گلبهار)»، مجله جغرافیا و توسعه فضای شهری، سال ۲، شماره ۱۰، صص. ۱۳۳–۱۴۹، پیاپی ۲۱.
- زیاری، کرامتالله و همقدم، نوشا. (۱۴۰۰). «واکاوی سطح پایداری در تئوری توسعه و برنامهریزی محلات (موردمطالعه: محلات منطقه سه شهر گرگان)»، نشریه علمی جغرافیا و برنامهریزی، سال ۲۵، شماره ۷۶، صص. ۱۴۱–۱۵۸.
- سلامتی گلبو، شهرام؛ قربانی، رسول و تیموری، ایرج. (۱۴۰۲). «سنجش و ارزیابی وضعیت محلات شهر اردبیل ازنظر مؤلفههای شهر دوستدار کودک»، فصلنامه برنامهریزی توسعه شهری و منطقهای، سال ۲۷، شماره ۸، صص. ۴۷–۸۲.
- سعیدی، سحر. (۱۴۰۱). «امکانسنجی و طراحی شهر دوستدار کودک در مقیاس محلهای با رویکرد بومگرایی (موردمطالعه: شهرک مطهری کرمان)»، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علم و صنعت ایران.
- سیروسیان، حدیثه. (۱۴۰۳). «تحلیل و ارزیابی وضعیت محلههای شهر اراک با رویکرد شهر دوستدار کودک (نمونه موردی: محله شهر صنعتی و محله باغ خلج)»، پایاننامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی مهین نسترن، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اصفهان.
- شهمیری، نرجس؛ زعیمدار، مژگان؛ موگویی، رکسانا و ملماسی، سعید. (۱۴۰۲). «ارائهی الگوی مدیریت و برنامهریزی محیطزیست شهری امن با رویکرد شهر دوستدار کودک (مطالعه موردی: کلانشهر تهران)»، جغرافیا و توسعه فضای شهری، سال ۱۰، شماره ۲، صص. ۱۱۳–۱۳۱.
- صرافی، مظفر؛ شالی، محمد؛ محمدنژاد، علی؛ اسکندری ثانی، محمد؛ خدابخشی، زهرا و سلیمانی، منصور. (۱۳۹۷). پایداری شهر ایرانی: کندوکاو در چالشها و نقش برنامهریز توسعهی شهری، نشر علم، چاپ دوم.
- فرجی، میترا؛ رستمی، راحله؛ و شباک، مریم. (۱۴۰۲). «تأثیر ویژگیهای محیط محله بر سلامت روان با تکیه بر متغیر واسطهای ترجیحات ساکنین»، فصلنامه برنامهریزی توسعه شهری و منطقهای، سال ۸، شماره 27، صص. 133-162.
- قلندریان، ایمان و یونسی، زهرا. (۱۴۰۰). «بازتاب تصویری فضای شهری دوستدار کودک در نقاشی کودکان»، نشریه هویت شهر، سال ۱۵، شماره ۳، صص. ۱۵–۲۸، پیاپی ۴۷.
- کریمیان، ستاره. (۱۳۹۲). «شناسایی و اولویتبندی عوامل مؤثر بر ایجاد شهر دوستدار کودک در شهر تهران»، پایاننامه کارشناسی ارشد مدیریت شهری، دانشکده مدیریت و حسابداری، دانشگاه علامه طباطبایی.
- عدالت نمین، هدیه. (۱۴۰۰). «بازطراحی محله پرواز تبریز با رویکرد شهر دوستدار کودک»، پایاننامه کارشناسی ارشد ، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز.
- علیزاده، هوشمند؛ کرمی، سونیا و علیبخشی، آمنه. (۲۰۲۱). «بررسی نابرابری در توزیع فضایی شاخصهای اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و خدماتی در مناطق شهر تبریز»، فصلنامه برنامهریزی توسعه شهری و منطقهای، سال ۵، شماره ۳۱، صص. ۵۴–۷۳.
- علیمردانی، مسعود؛ پاکشیر، عبدالرضا و مستان، یاسمن. (۱۳۹۹). «تدوین الگوی ایجاد فضای شهری برای ترغیب حضور کودکان (نمونه موردی: گذر سنگ سیاه، شیراز)»، معماریشناسی، سال ۳، شماره ۱۴، صص. ۱–۱۲.
- عرب عامری، روحالله؛ ارغان، عباس و کامیابی، سعید. (۱۳۹۹). «بررسی و تحلیل تطبیقی اثرات شاخصهای پایداری در محلات شهری (مطالعه موردی: شهر جدید رودیان)»، فصلنامه شهر پایدار، سال ۳، شماره ۳، صص. ۱۷–۳۲.
- قدس، حسین؛ بمانیان، محمدرضا و مرادیننسب، حسین. (۱۳۹۷). «واکاوی مؤلفههای ساختاری تعاملات اجتماعی در فضاهای اجتماعپذیر (خیابان ستارخان؛ فلکه اول تا فلکه دوم صادقیه)»، فصلنامه برنامهریزی توسعه شهری و منطقهای (علمی)، سال ۳، شماره ۵، صص. ۵۵–۸۰.
- متینی، مریم؛ سعیدی رضوانی، نوید و احمدیان، رضا. (۱۳۹۳). «معیارهای طراحی محلات مبتنی بر رویکرد شهر دوستدار کودک (نمونه موردی: محله فرهنگ مشهد)»، مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، سال ۴، شماره ۱۵، صص. ۹۱–۱۱۲.
- موسوی، میرنجف؛ جهانگیرزاده، جواد؛ بایرامزاده، نیما؛ امیدوارفر، سجاد و کاملنیا، رؤیا. (۱۴۰۲). «تحلیلی بر اولویتیابی شاخصهای شهر دوستدار کودک (نمونه موردی: مناطق ۵ گانه شهر ارومیه)»، جغرافیای اجتماعی شهر، سال ۱۰، شماره ۱، صص. ۱۴۳–۱۶۰.
- مفیدی شمیرانی، سید مجید و مضطرزاده، حامد. (۱۳۹۴). «ارزیابی معیارهای کالبدی پایداری در محلههای شهری (با تکیهبر اقلیم گرم و خشک ایران)»، معماری و شهرسازی آرمانشهر، سال ۱۵، صص. ۲۶۱–۲۷۶.
- محمدی، علیرضا و پاشازاده، اصغر. (۱۳۹۴). «سنجش سطح پایداری محلات شهر اردبیل با تأکید بر محلات با هستههای روستایی»، فصلنامه مطالعات شهری، سال ۱۱، صص. ۵۲–۶۴.
- مؤیدفر، سعیده و صفایی، فروغ. (۱۳۹۸). «برنامهریزی شهر دوستدار کودک در راستای ارتقاء مشارکت نوجوانان (مطالعه موردی: شهر آباده)»، کاوشهای جغرافیایی مناطق بیابانی، سال ۲، شماره ۷، صص. ۲۴۷–۲۷۷.
یوری، زهرا. (۱۴۰۱). «طراحی شهری بهمنظور ایجاد محیط شهری دوستدار کودکان»، پایاننامه کارشناسی ارشد ، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران.
)