فصلنامه برنامه ریزی توسعه شهری و منطقه ای

چکیده پایداری محلات یکی از مهم‌ترین رویکردهای تحقق توسعه پایدار در مقیاس خرد شهری است و به‌عنوان بستری برای ارزیابی کیفیت زندگی، انسجام اجتماعی و کارایی محیط شهری مطرح می‌شود. پژوهش حاضر با هدف بررسی وضعیت شاخص‌های توسعه پایدار محله‌ای در محله نظام‌آباد منطقه ۷ شهرداری تهران انجام شده است. این تحقیق از نوع توصیفی–تحلیلی بوده و در آن چهار شاخص هویت، ایمنی و امنیت، سرزندگی و تعلق مکانی به‌عنوان مؤلفه‌های اجتماعی–فرهنگی توسعه پایدار محله‌ای مورد سنجش قرار گرفته‌اند. داده‌های پژوهش پس از گردآوری، با توجه به غیرنرمال بودن توزیع بخش عمده‌ای از متغیرها، با استفاده از آزمون دوجمله‌ای (Binomial Test) تحلیل شدند. نتایج پژوهش نشان داد که شاخص‌های هویت، تعلق مکانی و ایمنی و امنیت در محله نظام‌آباد در وضعیت پایدار قرار دارند، اما شاخص سرزندگی در وضعیت ناپایدار ارزیابی می‌شود. با وجود پایداری نسبی برخی مؤلفه‌ها، یافته‌ها نشان می‌دهد که محله نظام‌آباد از منظر کلی، در زمره محلات پایدار قابل‌قبول قرار نمی‌گیرد. بنابراین، تقویت مؤلفه‌های کالبدی، اجتماعی و عملکردی به‌ویژه در حوزه سرزندگی محله، برای ارتقای سطح پایداری این محدوده ضروری است.

چکیده با تقویت نگرش مشارکت در دوران جدید و خلق نظریه‌هایی همچون: برنامه‌ریزی و شهرسازی مشارکتی توسط اندیشمندانی همچون پتسی هیلی، جین هیلیر، آرنشتاین، هانتینگتون و ...، موضوع حضور مردم در عرصه برنامه‌ریزی و تهیه طرح‌های مردم محور بیش‌ازپیش مورد وفاق قرار گرفت.
از آنجایی نظریه‌های بیان‌شده در خصوص مشارکت در دوره معاصر بیشتر برگرفته از جوامع غربی و با ویژگی‌های فرهنگی خاص آنها بوده، محققین در این پژوهش به دنبال تبیین الگویی به‌منظور مشارکت‌پذیری شهروندان در نظام شهرسازی ایران با نگاهی به نظریه‌های معاصر می‌باشند. روش تحقیق در این نوشتار، از نوع ترکیبی بوده و از ابزارهایی همچون مطالعات اسنادی و کتابخانه‌ای، مشاهده میدانی، انجام مصاحبه با 18 نفر از خبرگان امر و همچنین اخذ 405 پرسشنامه از شهروندان استفاده‌شده است. نهایتاً با بررسی، تدقیق و تحلیل پرسش‌نامه‌ها و مصاحبه‌های انجام‌شده مشخص شد که یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌ها در مشارکت‌پذیر شدن مردم، تفویض قدرت به آنها در تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری (نظر 100% مصاحبه‌شوندگان و 97% پرسش‌شوندگان) و تقویت نقش خودجوش آنها در امور مربوط به اداره شهر (نظر 88% مصاحبه‌شوندگان و 92% پرسش‌شوندگان) می‌باشد که در این مسیر همراهی مدیران و ارائه مشوق‌ها می‌تواند مؤثر باشد. در بخش پایانی نیز الگوی مشارکت‌پذیری مردم بر مبنای نظام شهرسازی ایران ارائه‌شده که در آن ارکان مشارکت به دو بخش تصمیم‌ساز و تصمیم‌گیر و توابع آنها تقسیم و عناصر تقویت و تضعیف‌کننده آنها نیز ارائه‌شده است. نهایتاً با پاسخ به سؤالات و بررسی اهداف پژوهش، پیشنهاد‌های کاربردی و پژوهشی به‌منظور ادامه سیر این مسیر ارائه‌شده است.

چکیده این مقاله با هدف درک نقش حرفه‌ایِ برنامه‌ریزان شهری در مواجهه با پیچیدگی‌ها و تعارض‌های درون فرآیند و محیط برنامه‌ریزی کلان‌شهر تهران نگاشته شده است. خودآگاهی حرفه‌ای برنامه‌ریزان شهری از نقش خود، یکی از مؤلفه‌های کلیدی در درک، تبیین و اجرای مؤثر وظایف برنامه‌ریزی شهری محسوب می‌شود و متأثر از مجموعه‌ای از عوامل فردی، سازمانی، نهادی، سیاسی و گفتمانی است و در شکل‌گیری سبک عمل برنامه‌ریزان در مواجهه با پیچیدگی‌های شهری نقش موثری دارد. پرسش اصلی این پژوهش این است که برنامه‌ریزان شهری کلانشهر تهران چگونه نقش حرفه‌ای خویش را در مواجهه با پیچیدگی‌ها و تعارض‌های درون فرآیند و محیط برنامه‌ریزی درک می‌کنند؟ در این راستا با توجه به پرسش و هدف این پژوهش، روش نظریه مبنایی برساخت‌گرایانه (CGT) به منظور تمرکز بر برساخت‌های ذهنی برنامه‌ریزان از منظر اِمیک یا نگاه درون‌نگر به‌کار گرفته شده است. پس از بازبینی سیستماتیک متون و انجام مصاحبه‌های نیمه-ساختار یافته با 18 برنامه‌ریز دارای سابقه برنامه‌ریزی در محیط برنامه‌ریزی کلانشهر تهران، مراحل کدگذاری اولیه، متمرکز و نظری (مشتمل بر 225 کد اولیه و 33 طیف مفهومی) این فرایند پیموده شده تا انگاشت‌پردازی نهایی بر مبنای مقوله مرکزی انجام گیرد. یافته‌ها حاکی از آن است که"خودآگاهیِ حرفه‌ای برنامه‌ریزان در میدان نقش‌ها" به عنوان انگاشت شکل‌دهنده رفتار نهادیِ برنامه-ریزان است که در درک جغرافیای کنش‌گری برنامه‌ریزان کلانشهر تهران نقش مهمی را ایفا می‌کند.

چکیده تحلیل نقش هوش مصنوعی شهری در مدیریت بیماری‌های همه‌گیر، به‌ویژه کووید-۱۹، از حوزه‌های نوپای برنامه‌ریزی شهری هوشمند محسوب می‌شود. این مطالعه با هدف تبیین سطح بلوغ و ظرفیت به‌کارگیری فناوری‌های هوش مصنوعی شهری در ایران، در دو فاز انجام شد: نخست، مرور نظام‌مند ۳۳۶ مقاله نمایه‌شده در پایگاه ساینس‌دایرکت (2020–2025) با رویکرد پریزما و تحلیل کتاب‌سنجی با نرم‌افزار VOSviewer؛ دوم، تحلیل موردی اقدامات شهر تهران به روش تحلیل کیفی در سه محور «پیش‌بینی»، «تشخیص و درمان» و «کنترل انتشار»، با استفاده از داده‌های پژوهشی، اسناد رسمی و شواهد تجربی نتایج نشان داد که ایران از نظر زیرساخت داده‌ای در سطح بالایی قرار دارد، اما بهره‌گیری از مدل‌های یادگیری ماشینی و الگوریتم‌های هوشمند در سطح متوسط است و ظرفیت فناورانه موجود هنوز به «حکمروایی داده‌بنیاد شناختی» نرسیده است. بررسی اقدامات تهران در دوران کووید-۱۹ نشان داد که بیشترین کاربرد هوش مصنوعی در تشخیص مبتنی بر داده و کنترل انتشار با ابزارهای نظارت دیجیتال و آموزش آنلاین بوده و توان پیش‌بینی بلادرنگ هنوز محدود است. این یافته‌ها شکاف میان زیرساخت‌های فناورانه و بهره‌برداری عملی از آن‌ها را آشکار می‌کنند و می‌توانند مبنای توسعه سامانه‌های پیش‌بینی و مدل‌های دوقلوی دیجیتال سلامت شهری قرار گیرند.

چکیده حکمرانی خوب شهری در پارادایم شهر هوشمند، تحولی بنیادین در نگرش به مدیریت شهری با محوریت شهروند، مشارکت و پایداری محسوب می‌شود. این پژوهش با هدف شناسایی و سطح‌بندی مؤلفه‌های حکمرانی خوب شهری بر اساس رویکرد شهر هوشمند در شهرکرد انجام شده است. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از حیث ماهیت، توصیفی-تحلیلی و پیمایشی است که با بهره‌گیری از یک روش‌شناسی ترکیبی (کمّی و کیفی) انجام شده است. جامعه آماری را متخصصان دانشگاهی و اجرایی دارای سابقه علمی یا تجربی کافی در حوزه حکمرانی شهری و شهر هوشمند و نیز آشنایی مؤثر با محدوده شهرکرد تشکیل دادند. با به‌کارگیری روش نمونه‌گیری هدفمند و تکنیک زنجیره‌ای، مشارکت‌کنندگان از میان صاحب‌نظران شناسایی و انتخاب شدند. فرآیند نمونه‌گیری تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت که در نهایت ۲۶ خبره در پژوهش مشارکت نمودند. یافته‌های پژوهش نشان داد که از طریق تحلیل اسنادی و اجماع خبرگان، ۲۲ مؤلفه کلیدی حکمرانی خوب شهری در چارچوب شهر هوشمند شناسایی و تأیید نهایی شد. با به‌کارگیری روش مدل‌سازی ساختاری-تفسیری، این مؤلفه‌ها در یک ساختار سلسله‌مراتبی ۱۱ سطحی سازماندهی شدند. در این ساختار، مؤلفه «حکمرانی هوشمند و داده‌محور» در پایه هرم به‌عنوان بنیادی‌ترین محرک سیستم و چهار مؤلفه «مشارکت الکترونیک»، «ظرفیت‌سازی دیجیتال»، «چابکی سازمانی» و «سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد» در قله هرم به‌عنوان وابسته‌ترین اهداف غایی شناسایی شدند. در این رابطه، تحقق موفقیت‌آمیز شهر هوشمند در شهرهایی نظیر شهرکرد، مستلزم اتخاذ رویکردی نظام‌مند و حکمرانی‌محور است.

چکیده با افزایش جمعیت سالمندان در شهرها، توجه به کیفیت تجربه فضایی آنها در محیط های شهری به یکی از ضرورت های مهم در برنامه ریزی و طراحی شهری تبدیل شده است. پارک‌ها از جمله فضاهای باز شهری هستند که سالمندان برای گذران اوقات فراغت و پیاده‌روی بسیار به آنجا مراجعه می‌کنند. مقاله حاضر بر آن است تا پس از شناسایی نیازهای سالمندان در استفاده از فضاهای شهری از جمله پارک‌ها، از روش مطالعات اسنادی و با روش پیمایشی و تهیه 350 پرسشنامه و با استفاده از آزمون تی از استفاده‌کنندگان پارک مردم همدان، مؤلفه‌های محیطی درخوانش فضاهای شهری از منظر سالمندان را مورد سنجش و ارزیابی قرار گیرد. در این مطالعه دو عامل عینی شامل عوامل عملکردی، زیست‌محیطی و دسترسی و عامل ذهنی، شامل عوامل ادراکی، هویت اجتماعی، خاطرات جمعی، حس امنیت و دلبستگی به مکان در خوانش فضاهای شهری از منظر سالمندان شناسایی شد. بر این‌اساس سالمندان در بین شاخصه‌های عوامل عینی وجود تجهیزات شهری، عوامل طبیعی و استفاده از سطوح شیبدار بجای پله و در بین شاخصه‌های عوامل ذهنی، وجود فضایی برای برقراری تعاملات اجتماعی، رؤیت‌پذیر بودن فضا، وجود فضاهای جمعی و فعالیت‌های گوناگون در فضا را در استفاده از پارک‌های شهری مؤثر می‌دانند.