فصلنامه برنامه ریزی توسعه شهری و منطقه ای

چکیده شفافیت به‌عنوان یکی از ارکان کلیدی حکمروایی شهری معاصر، اغلب در متون سیاست‌گذاری شهری به‌مثابه ابزاری فنی برای ارتقای پاسخگویی و اعتماد عمومی معرفی می‌شود؛ بااین‌حال، نسبت آن با اشکال قدرت به‌ندرت به‌صورت نظام‌مند تحلیل شده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین چگونگی تأثیر اشکال رسمی و غیررسمی قدرت بر نهادینه‌سازی و اجرای سازوکارهای شفافیت در نظام‌های حکمروایی شهری انجام شده است. این مطالعه با رویکرد مرور سیستماتیک پس از انجاhdjام فرایند غربال‌گری مبتنی بر دستورالعمل پریزما، ۳۶ مقاله را برای انجام فراتحلیل کیفی انتخاب نموده است. یافته‌های تحلیل نشان می‌دهد، شفافیت نه صرفاً یک ابزار فنی برای ارتقای پاسخگویی، بلکه عرصه‌ای منازعه‌آمیز و متأثر از ساختارهای قدرت است. قدرت رسمی از سه مسیر اصلی مقاومت و پنهان‌کاری، کنترل و نظارت و بازتولید و تحکیم عناصر قدرت بر شفافیت تأثیر می‌گذارد و اشکال غیررسمی قدرت نیز با سه نقش؛ فشار اجتماعی، واسطه‌گری و لابی‌گری در مقابل شفافیت ظاهر می‌شوند. تحلیل پیامدهای این تعاملات، آثاری چون شفافیت صوری، تحریف واقعیت و شکاف میان نظریه و عمل را در نظام‌های حکمروایی شهری به دنبال دارد. براین‌اساس، شفافیت نه یک پدیده خنثی، بلکه عرصه‌ای برای کشمکش اشکال مختلف قدرت است. غلبه رویکردهای مقاومت محور و کنترل‌گرایانه قدرت رسمی و دوگانگی نقش قدرت غیررسمی به ظهور «شفافیت نمادین» منجر می‌شود که بیش از آنکه به پاسخگویی بینجامد، نابرابری‌های قدرت را بازتولید می‌کند. از همین رو هرگونه تلاش برای ارتقای شفافیت باید مبتنی بر شناخت دقیق اشکال قدرت و مبتنی بر زمینه‌های فرهنگی، نهادی و سیاسی آن بستر باشد.

چکیده باغچه‌های اشتراکی محله‌ای قابلیت بالایی برای تقویت تاب‌آوری اقتصادی و فرهنگی جوامع مهاجر و میزبان دارند. این پژوهش با رویکرد تطبیقی، کارکردهای این فضاها را در دو بستر متفاوت فهادان یزد (الگوی غیررسمی) و CERES ملبورن (الگوی رسمی - نهادی) بررسی کرده است. مطالعه با روش ترکیبی (کمی و کیفی) و مشارکت ۱۰۱ کاربر (۵۴ یزد، ۴۷ ملبورن) انجام و داده‌ها با پرسشنامه استاندارد (لیکرت و WHO-5) و تحلیل تماتیک گردآوری شد. میانگین تاب‌آوری در هر دو سایت بالابود
(۴۸/۴ یزد، ۴۶/۴ ملبورن)، اما تفاوت‌ها معنادار بود: در یزد، «دسترسی به غذای سنتی» و در ملبورن، «مشارکت باوجود موانع» و «رفاه روانی» برجسته‌تر بودند. تحلیل کیفی چهارتم اصلی را نشان داد: بقای اقتصادی (۴۲٪ در یزد)، حفظ هویت سنتی (۳۱٪ در یزد)، یادگیری پایداری و ادغام بین فرهنگی
(۳۸٪ در ملبورن) و کاهش انزوا (۲۹٪ در هر دو سایت). رفاه روانی قوی‌ترین پیش‌بین تاب‌آوری بود
(58/0 = β ، 001/0 < p). نتایج بر ضرورت بومی‌سازی مدل‌های رسمی باغچه‌های اشتراکی در ایران با تأکید بر زمینه‌های اقلیمی و فرهنگی تأکید دارد. نتایج پژوهش می‌تواند در تدوین سیاست‌های بازآفرینی شهری مبتنی بر مشارکت اجتماعی و تقویت اقتصاد محلی در بافت‌های تاریخی و مهاجرپذیر ایران به کار گرفته شود.

چکیده راه‌آهن یکی از زیرساخت‌های اصلی شهرهاست و تحولات گسترده‌ای در حمل‌ونقل ایجاد کرده است. اما با وجود همه مزایا (اقتصادی، زیست‌محیطی، ایمنی)، این شیوه حمل‌ونقل در برخی شهرها باعث دوپاره شدن و گسست فضایی بافت‌های شهری شده است. عبور مسیرهای ریلی از میان بافت‌های شهری، کاهش قیمت زمین، ایجاد فضاهای ناامن، کاهش دسترسی فضایی و مسائل زیست‌محیطی را به دنبال دارد. منطقه 16 شهر تهران به عنوان میزبان مسیرریلی تهران- مشهد، مصداقی از چالش مذکور است. لذا سؤال اصلی مقاله بررسی تعارضات فضایی همجواری مسیر ریلی با بافت شهری بوده و درصدد تبیین رهیافت همزیستی آنهاست. پاسخ به سؤال پژوهش مبتنی بر رویکرد کیفی و روش مطالعه موردی است. اطلاعات و داده‌های مورد نیاز با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای، پیمایش میدانی و مصاحبه با کنشگران جمع‌آوری شده است. بازخوانی قوانین و مقررات، تجربه‌های جهانی و تشخیص چالش‌ها در محدوده مطالعه، چارچوب پژوهش را به‌سوی رهیافت همزیستی و تعامل شهر و ریل رهنمون می‌سازد. نتایج نشان می‌دهد در مواجهه با مسائل ناشی از همجواری شهر و ریل، دیدگاه‌های رادیکال و واقع‌گرایانه وجود دارند که همزیستی و همجواری و کنش مثبت و متقابل شهر و ریل تا برخورد منفعل برای اخراج یا دفن مسیر از بافتهای شهری را شامل می‌شود. رهیافت واقع‌بینانه همزیستی شهر و ریل با تعدیل تعارضات کارکرد مسیر ریلی در بافت‌های شهری، همپیوندی شهر و ریل را محقق می‌سازد. در انتها برخی الزامات همزیستی شهر و ریل برای ساماندهی و کاهش معضلات همجواری مسیر ریلی در محدوده مطالعه تشریح می‌شوند.

چکیده در عصری که توسعه شهری به‌سوی رویکردهای انسان‌محور حرکت می‌کند، بازآفرینی فضاهای عمومی نقشی کلیدی در ارتقای کیفیت زندگی شهری یافته است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی تأثیرات اجتماعی-فرهنگی پروژه «مسیر سرزندگی» در منطقه ۲ تهران از دیدگاه ذینفعان انجام شده است. چارچوب نظری تحقیق، تلفیقی از نظریه‌های سرمایه اجتماعی و حس مکان است. این مطالعه با رویکرد ترکیبی (کیفی و کمی) و با بهره‌گیری از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته، گروه‌های متمرکز و پرسشنامه محقق‌ساخته (۲۰۰ نفر) صورت گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که پروژه در ایجاد هویت متمایز (25/4)، پویایی و سرزندگی (19/4)، خوانایی فضا (08/4) و تقویت تعاملات بین‌نسلی (00/4) موفق بوده است. همچنین حس تعلق مکانی (08/4) و خاطره جمعی (79/3) تا حدودی تقویت شده‌اند. بااین‌حال، شکاف ادراکی معناداری میان گروه‌های ذینفع در زمینه امنیت شبانه و توزیع عادلانه امکانات (25/3) وجود دارد. تحلیل کیفی نیز مؤید شکل‌گیری تعاملات همسایگی و بهبود امنیت شبانه، اما هم‌زمان احساس بیگانگی در ساکنان قدیم است. این تجربه می‌تواند الگویی عملیاتی برای ارزیابی مشارکتی تأثیرات اجتماعی-فرهنگی در پروژه‌های بازآفرینی شهری ایران ارائه دهد.

چکیده رشد شتابان جمعیت و گسترش بافت‌های فرسوده در شهرهای لرزه‌خیز، ضرورت ارزیابی توأمان ریسک و تاب‌آوری فضایی را دوچندان کرده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل و پهنه‌بندی تاب‌آوری فضایی شهر کرمان در برابر زمین‌لرزه، چارچوبی یکپارچه ارائه می‌دهد که در آن آسیب‌پذیری لرزه‌ای، مواجهه جمعیتی، ریسک فضایی و ظرفیت اسکان اضطراری به‌طور هم‌زمان تلفیق شده‌اند. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، تحلیل فضایی چندمعیاره در بستر GIS با بهره‌گیری از تحلیل سلسله‌مراتبی فازی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که حدود ۴۹ درصد از جمعیت شهر (۲۵۷, ۷۸۰ نفر) در پهنه‌های با آسیب‌پذیری زیاد تا کامل سکونت دارند و بیشترین سطوح ریسک در هسته مرکزی، شرق و جنوب‌شرق متمرکز است. وزن‌دهی با تحلیل سلسله‌مراتبی فازی نشان داد که ریسک فضایی با وزن ۰٫۶۲ در مقایسه با ظرفیت اسکان اضطراری با وزن ۰٫۳۸، سهم بیشتری در تبیین تاب‌آوری دارد. بر پایه شاخص تاب‌آوری فضایی، حدود ۳۱ درصد از مساحت شهر در طبقات بسیار کم و کم و ۴۶ درصد در طبقات زیاد و بسیار زیاد قرار گرفته است. شکاف برآوردی بین ظرفیت اسکان اضطراری و تقاضای بالقوه آن به میزان ۴۱, ۲۰۴ نفر برآورد شد؛ نقشه شاخص تاب‌آوری فضایی توزیع مکانی این شکاف را به‌صورت الگوی آشکار مرکز-پیرامون نشان می‌دهد، به‌گونه‌ای که نواحی مرکزی و تاریخی به دلیل هم‌زمانی فرسودگی کالبدی، تراکم بالای جمعیت و محدودیت ظرفیت پاسخ، پایین‌ترین سطح تاب‌آوری را دارند. شاخص تاب‌آوری فضایی ارائه‌شده در این پژوهش، با تلفیق صریح ریسک و ظرفیت پاسخ در یک سنجه واحد و آزمون حساسیت، به شکاف‌های مفهومی، روش‌شناختی و تحلیلی موجود پاسخ می‌دهد و می‌تواند به‌عنوان ابزاری تصمیم‌یار برای اولویت‌بندی مداخلات کاهش خطر، بازآفرینی شهری و تخصیص منابع مدیریت بحران در شهرهای تاریخی و لرزه‌خیز به کار گرفته شود.

چکیده شادی شهری از شاخص‌های کلیدی کیفیت زندگی است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی اثرگذاری مؤلفه‌های طراحی شهری مؤثر بر شادی ساکنان، دو محله ناهمگون شهر قم؛ باجک دوم (بافت شکل گرفته تدریجی) و پردیسان (بافت برنامه ریزی شده) را مورد بررسی قرار می‌دهد. روش تحقیق از نوع پیمایشی-تحلیلی است و داده‌ها از طریق پرسشنامه محقق ساخته، با حجم نمونه 400 نفر در هر محله گردآوری شده و تحلیل داده‌ها با استفاده از آزمون همبستگی اسپیرمن، تحلیل عاملی اکتشافی و رگرسیون جندمتغیره در نرم افزار SPSS انجام شده است. نتایج نشان داد که الگوی اثرگذاری مؤلفه‌ها بر شادی در دو محله به طور معناداری متفاوت می‌باشد. طبق نتایج آزمون اسپیرمن در محله باجک دوم، مؤلفه حضورپذیری و پویایی فضا، بالاترین قدرت همبستگی را دارد و نشان دهنده اهمیت "حیات عمومی" و "سرزندگی" فضا در این بافت است درحالی که در پردیسان مؤلفه امنیت و ایمنی شهری دارای بالاترین همبستگی است در نتیجه فقدان امنیت ادراکی (به ویژه در فضاهای خلوت و شب) مانع اصلی شادی در این محله است. در تحلیل عاملی اکتشافی (EFA) نیز این امر تصدیق شد و نشان داد که ساکنان باجک دوم، مؤلفه‌ها را در یک ساختار ذهنی یکپارچه (6 عامل) با محوریت سرمایه اجتماعی و کارکرد کالبدی درک می‌کنند. این تحلیل (EFA) در پردیسان، یک ساختار ذهنی متفرق (10 عامل) با محوریت امنیت و جبران نیازهای پایه کالبدی را آشکار کرد. این تفاوت‌ها ناشی از این است که ساکنانِ این محله، به دنبال جبران خلاهای کالبدی هستند، در حالی که در باجک، اولویت، حفظ مزیت‌های بصری و ارتقاء کیفی محیط‌های موجود است. نتیجه گیری نهایی تأیید می‌کند که سیاست‌های طراحی شهری باید براساس الگوی نیاز محله‌ای هدف گذاری شوند.