فصلنامه برنامه ریزی توسعه شهری و منطقه ای

چکیده سخن آغازین
چیستی شهر
شهر را چگونه میتوان تعریف کرد؟ آیا با در نظر گرفتن جمعیت، تراکم، وسعت، و یا
ابعاد و مؤلفههای دیگر میتوان به تعریفی جامعومانع رسید، بیشک پاسخ منفی است. شهر
یکی از مفاهیم پیچیده اجتماعی است، شهر ماهیتی پیچیده و غامض دارد، شهر یک پدیده
چندوجهی و پنهان و آشکار در تاریخ مدنی است، ریشه در فلسفه، عرفان و زوایای تاریک
و روشن زندگی انسانی دارد، شهری که امروز انسانها را بهجای به خود واداشتن به
دغدغه های زندگی شهری مرتبط کرده است.

چکیده بازگشت همه بسوی اوست
فصلنامه برنامه ریزی توسعه شهری و منطقه ای بار دیگر عزیزی از عزیزان را از دست داد و
اعضای هیئت تحریریه را در سوگ نشاند. دکتر سید یعقوب موسوی همکار فهیم و نجیب
ما در دانشگاه الزهرا که عضو هیئت تحریریه فصلنامه بودند، در کمال ناباوری و ناگهانی
رخ در نقاب خاک کشید و ثلمهای برای جامعه متخصصان شهری و به ویژه حوزه
برنامه ریزی شهری کشور وارد ساخت. دکتر موسوی را از بیست سال پیش میشناختم،
فردی بسیار متواضع، خردمند و دردآشنا و بسیار دلسوز برای همکاران و برای دانشجویان
چون دوست و پدری مهربان بودند و سعی داشتند که به هیچ وجه به دانشجو استرس وارد
نکند. دارای وسواس بسیار باالی علمی و بسیار نکته سنج بودند و در فرایند آموزش و
پژوهش گام بهگام با دانشجو حرکت میکردند و سعی داشتند با تعامل با همکاران به نقاط
اشتراک بیشتری برسند.

چکیده در سال‌های اخیر، از رویکرد «توسعه مبتنی بر حمل‌ونقل همگانی» برای بازنگری در اصول سنتی طرح‌های جامع شهری استفاده شده است. این مقاله سعی دارد دستورالعمل ارزیابی طرح‌های توسعه شهری را مطابق با اصول این رویکرد ارائه دهد. این ارزیابی در قالب اصول تراکم، تنوع، طراحی، دسترسی به مقاصد و فاصله تا حمل‌ونقل همگانی به عنوان بعدهای اساسی رویکرد و بررسی روابط این معیارها با یکدیگر انجام شده شده است. فرآیند ارزیابی، با استفاده از سیستم منطقه‌بندی پویا، در فواصل قابل پیاده‌روی انجام شده تا بدین ترتیب تصویر واقع‌گرایانه‌ از وضعیت شهر در رابطه با هر اصل ارائه دهد. با استفاده از این روش، نقاط ضعف و قوت طرح‌های جامع، با جزئیات بیشتر و نمایش گرافیکی، مشخص خواهد شد. در نهایت، خروجی‌های ارزیابی، در قالب نمودارهای آماری و نقشه‌های پراکندگی جغرافیایی، برای بهبود طرح‌های جامع در فرآیند بازنگری این طرح‌ها مفید خواهد بود. نتایج ارزیابی طرح جامع شهر نیشابور نشان می‌دهد که توسعه این شهر در ابعاد تراکم، تنوع و فاصله تا حمل‌ونقل همگانی، خلاف جهت توسعه مبتنی بر حمل‌ونقل همگانی است. بنابراین، توصیه می‌شود در بازنگری طرح جامع شهر در حوزه برنامه‌ریزی یکپارچه کاربری زمین و حمل‌ونقل به ملاحظات مربوط به توسعه مبتنی بر حمل‌ونقل همگانی توجه ویژه شود.

چکیده اراضی عباس‌آباد یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های طبیعی و تپه‌های تاریخی شهر تهران است که از حدود 17 سال پیش، به منظور ایجاد قطب گردشگری و فرهنگی پایتخت ایران مورد برنامه‌ریزی و سپس بهره‌برداری قرار گرفت. با توجه به آغاز به کار حوزه‌های جدید فعالیتی در این مجموعه، تغییرالگوهای فراغتی و نیازهای شهروندان و نیز تعارضات مدیریتی به دلیل استقرار ارگان‌های مستقل در محدوده به نظر می‌رسد مدیریت موثر فعالیت‌های مجموعه در گرو توجه به تغییرات صورت‌گرفته و بازنگری نیازها و ظرفیت‌ها با توجه به شرایط حال حاضر است. در این راستا از طریق مطالعات اسنادی، مشاهدات میدانی، مصاحبه‌های عمیق با ذینفوذان و ذیمدخلان و نظرسنجی از مراجعان به بخش‌های مختلف از طریق پرسشنامه در ماه‌ها و فصول مختلف طی یک  سال، وضعیت بهره‌برداری از مجموعه بررسی شد و راهکارهای متناسب ارائه شد. اهم این راهکارها به لزوم افزایش تنوع و اختلاط عملکردی در مجموعه، افزایش نقش‌آفرینی اراضی در فعالیت‌های فرهنگی به ویژه با محوریت بخش خصوصی، تأمین شرایط اولیه آسایشی در فضاهای باز، ارتقاء شیوه‌های اطلاع‌رسانی و آوازه‌سازی و نیز ارتقاء زیرساخت‌های مدیریتی متناسب با بهره‌برداری اشاره دارد.

چکیده  
فضاهای شهری دستخوش تغییرات شده و به­ لحاظ کالبدی و عملکردی دچار فرسودگی می‎شوند. در این راستا به ­منظور ارتقای کیفیت فضاهای شهری رویکردهای متعددی ارایه­­ شده، که برآیند سیر تکاملی آن‎ها بازآفرینی بوده­است. بازآفرینی شهری دربرگیرنده‎ی برنامه‎ هایی با اهداف کالبدی، اقتصادی، اجتماعی، زیست‎ محیطی می­باشد. پژوهش حاضر با هدف شناسایی آن دسته از عوامل موثر بر کیفیت فضاهای همگانی که با موفقیت بازآفرینی شهری در ارتباط است، انجام می‎شود؛ لذا کوشش دارد ضمن دستیابی به مدلی مفهومی، مهم‎ترین ابعاد تاثیرگذار بر ارتقای بازآفرینی شهری ارایه دهد. ازنظر روش، از نوع تحقیقات توصیفی – تحلیلی می‎باشد. با استفاده از تکنیک مدل‎یابی معادلات ساختاری (SEM) و با کمک نرم‎افزار AMOS به شناسایی عوامل موثر بر بازآفرینی فضاهای همگانی و میزان تاثیرگذاری آن‎ها پرداخته شده است. مطابق با نتایج تحلیل در میان مولفه‎ های بعد کالبدی، زیبایی (بارعاملی 983/0)، در مولفه‎های بعد اقتصادی، عدالت (با بارعاملی 964/0)، در مولفه‎ های بعد اجتماعی – فرهنگی، معنا و هویت (بارعاملی 00/1)، در نهایت از مولفه‎ های بعد زیست‎ محیطی، معنا و پاکیزگی (با بارعاملی 671/0) بیشترین تاثیر را دارند. با حذف مولفه‎ی آسایش سایر مقادیر آمارهای مستخرج از مدل نظری پژوهش نیزحاکی از انطباق خوب مدل است. مولفه‎ های انتخاب شده برای سنجش بازآفرینی فضای همگانی بوستان ولایت تهران از اعتبار لازم برخوردار بوده ­است.

چکیده وجود نابرابری و ناهمگونی فضایی بسیار شدید بین شهر تهران و سایر سکونتگاه‌های واقع در منطقه شهری تهران موجب افزایش افتراق و کاهش عدالت فضایی در منطقه کلان‌شهری تهران شده است. ازاین‌رو پژوهش حاضر در نظر دارد تا عوامل تأثیرگذار در تحقق اهداف طرح‌ مجموعه شهری در نظام مدیریت منطقه کلان‌شهری‌ تهران را با رویکرد نهادی و با روش فراترکیب استخراج کند. در این پژوهش با بررسی سیستماتیک کلیه‌ی مقالات منتشرشده در مجلات علمی-پژوهشی با موضوع مجموعه شهری در دوره‌ی زمانی ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰، یافته‌های حاصل از ۲۳ مطالعه با روش فراترکیب جمع‌آوری و مهم‌ترین عوامل با رویکرد تحلیل محتوای جهت‌دار شناسایی شدند. به این صورت، نگاه خبرگان به وضعیت موجود مجموعه‌ی شهری تهران یکپارچه و پیشنهاد‌ها در دو بعد تغییر نهادی و توافق نهادی دسته‌بندی شد. نتایج نشان داد که اصلاح ساختار سازمانی مجموعه‌ی شهری تهران به‌عنوان ضروری‌ترین گام مبین تأکید بر رویکرد تغییر نهادی است. از سوی دیگر نتایج در سطح متغیرها بر الگوی توسعه‌ی چندمرکزی در راستای تغییر نهادی در سیستم‌های برنامه‌ریزی، لزوم مدیریت جامع و یکپارچه منطقه کلان‌شهری و حرکت به‌سوی حکمروایی منطقه‌ی کلان‌شهری، تمرکززدایی و ایجاد یک شبکه‌ی عملکردی چندسویه، شفافیت و پاسخگویی و تشریک‌مساعی تأکید دارد.

چکیده کلانشهر تهران در سده گذشته با افزایش حدود بیست برابری جمعیت روبرو شده است، ازاین‌رو دچار مشکلات ترافیکی در غالب روزهای سال است. یکی از الزامات کاهش ترافیک، کاهش سهم سفرهای درون‌شهری با خودرو شخصی و تغییر به سایر مدهای حمل‌ونقلی است که این الگو در توسعه مبتنی بر حمل‌و‌نقل عمومی به‌عنوان یک راهکار مورداستفاده قرار می‌گیرد؛ بنابراین افزایش مشکلات ناشی از ازدحام ترافیکی در شهرهای کشور، ضرورت توسعه مبتنی بر حمل‌ونقل عمومی را بیش‌ازپیش آشکار نموده است. هدف پژوهش، ارزیابی، تحلیل و برنامه‌ریزی توسعه‌ی انجام‌شده در شعاع عملکرد ایستگاه مترو منیریه با معیارهای توسعه مبتنی بر حمل‌ونقل عمومی، است. روش پژوهش توصیفی_تحلیلی است که ابتدا به شناسایی اصول توسعه با محوریت حمل‌ونقل عمومی می‌پردازد. سپس، مشخصات محدوده مطالعاتی با معیارهای توسعه مبتنی بر حمل‌ونقل عمومی و استانداردهای موسسه سیاست‌های توسعه و حمل‌ونقل ارزیابی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد ایستگاه منیریه استاندارهای لازم در جهت پیاده‌سازی این الگو را طی نکرده است به‌بیان‌دیگر، شهر در جهت خودرو محوری برنامه‌ریزی‌شده و خودرو نسبت به پیاده در ارجحیت قرار گرفته است.

چکیده کیفیت زندگی از اساسی‏ترین مقوله ‏های علوم اجتماعی است که بر ابعاد عینی و ذهنی متمرکز است. محتوا، نوع و کیفیت شبکه روابط و تجربیات مشترک تأثیرات زیادی بر موفقیت افراد در حوزه‌های مختلف زندگی آن‏ها و کل کیفیت زندگی‌شان دارد. در شهر کرمانشاه وجود محورهای عبوری در بخش‎هایی از شهر تغییرات کالبدی و گسست اجتماعی را در پی داشته است. باهدف سنجش رابطه سرمایه اجتماعی و کیفیت زندگی در شهر کرمانشاه، مفاهیم سرمایه اجتماعی با ابعاد ساختاری، شناختی، هنجاری و کیفیت زندگی با ابعاد عینی و ذهنی بررسی شد. جامعه آماری ساکنان مناطق 1، 2 و 4 شهر کرمانشاه بوده‏اند و از روش پیمایش و ابزار پرسشنامه استفاده شده است. در بخش استنباطی و برای سنجش رابطه متغیرهای سرمایه اجتماعی و ابعاد آن و کیفیت زندگی با ابعاد آن از نرم‏افزار SPSS استفاده شد و رابطه همه متغیرها در فاصله اطمینان 95% معنادار و مثبت بود. با استفاده از نرم‏افزار AMOS و رسم مدل معادلات ساختاری مشخص شد که سرمایه اجتماعی شناختی بیش از متغیرهای دیگر در تغییرات کیفیت زندگی سهم دارد. درواقع افزایش سرمایه اجتماعی گامی در جهت ارتقای کیفیت زندگی است و روابط و الگوهای پیوندهای اعضای جامعه می‏تواند در کیفیت زندگی آن‌ها مؤثر باشد.